 |
| GS.TSKH Phùng Hồ Hải - Ảnh: Thư Hiên |
GS.TSKH Phùng Hồ Hải, phó viện trưởng Viện Toán học
Việt Nam, nói với TTCT trong cuộc trò chuyện đầu năm về con đường phát
triển giáo dục đại học mà ông cho là “không thể bước vội, càng không thể
chạy đua” khi mà ngay cả chất lượng tối thiểu vẫn chưa đảm bảo.
GS Phùng Hồ Hải nhận xét:
- Chất lượng đào tạo đại học của mình đang rất không
ổn. Riêng với ngành toán, ngành của tôi, thì có thể khẳng định là rất
đáng báo động. Cách đây 10 năm, chúng tôi tưởng chúng ta chỉ thiếu tiền,
thiếu điều kiện cơ sở vật chất để đào tạo cho tốt chứ không thiếu người
học giỏi. Vì thế chúng tôi không ngừng tìm kiếm học bổng ở các trường
đại học tốt cho sinh viên. Nhưng thực tế mà chúng tôi đang đối mặt là
người học chứ không phải chỗ học ở nước ngoài.
Bây giờ, nếu có sinh viên giỏi thì người ta có thể cho
chúng tôi vài ba chục suất học bổng ngay lập tức. Nhưng việc tìm được
khoảng mươi em đáp ứng được các tiêu chí về chất lượng để ra nước ngoài
học không đơn giản.
* Phải chăng chất lượng đầu vào thấp nên đầu ra khó mà cao, thưa giáo sư?
- Nếu bảo do chất lượng đầu vào nghĩa là đổ lỗi cho
người học. Không đúng! Tôi nghĩ là do chất lượng đào tạo, do chất lượng
giảng viên của chúng ta thấp. Cần phải nhìn thẳng vào thực tế. Muốn có
người học giỏi thì phải có thầy giỏi, muốn có thầy giỏi thì thầy của
thầy phải giỏi. Thầy giỏi của chúng ta ít nên sinh viên của chúng ta
chưa giỏi là phải thôi.
Giải quyết vấn đề này thế nào đây? Tôi nghĩ là mình
không thể đi nhanh được, “dục tốc bất đạt”. Không thể hi vọng trong thời
gian ngắn mà xoay chuyển được tình thế. Bài học của nước Đức cách đây
hơn chục năm là một ví dụ. Vì cần phát triển công nghệ thông tin, thủ
tướng Đức khi ấy là ông Gerhard Schröder đưa ra một quy chế mới là cấp
thẻ lưu trú cho 10.000 chuyên gia công nghệ thông tin, chủ yếu để hút
chuyên gia giỏi từ Ấn Độ sang. Đó là một vấn đề lớn của Đức về chính trị
nhưng ông Schröder vẫn chấp nhận.
Tại sao, trong khi nước Đức có 100 trường đại học? Bởi
vì ngay cả một nước phát triển như nước Đức khi phải giải quyết bài toán
nhân lực cao cũng hiểu rằng 100 trường đại học của họ không dễ gì đào
tạo ngay được 10.000 chuyên gia! Vậy mà nước mình đặt ra mục tiêu trong
10 năm đào tạo 20.000 tiến sĩ.
Chỉ có mươi trường đáng gọi là “University”
* Giáo sư lo rằng do nóng lòng tăng quy mô mà chất lượng không đảm bảo?
- Rõ ràng là như thế! Việc mở rộng quy mô quá nhanh mà
không quan tâm tới chất lượng những năm qua giống như việc ta đổ cả lít
nước vào một cốc rượu, loãng ra hết nên không còn phân biệt được giỏi,
kém! Chúng ta không có cơ chế phân biệt trường tốt và trường không tốt
khiến những sinh viên giỏi thua thiệt. Bằng cấp của sinh viên tốt nghiệp
một trường đại học hàng đầu không hơn gì một cơ sở đào tạo làng nhàng
khác.
Người học bao giờ cũng nhìn vào thực tế. Nếu anh không
cần học mà vẫn có hiệu quả thì mắc mớ gì anh phải học? Tuy nhiên gần đây
đã có sự thay đổi theo tôi là đáng mừng từ một số nhà tuyển dụng. Họ
phản ứng bằng cách cho vào sổ đen những cơ sở đào tạo kém. Nhiều nơi
phản ứng, cho rằng làm như thế là trái luật. Tôi thì ủng hộ.
* Đã có rất nhiều ý kiến than phiền về chất lượng
đào tạo đại học của ta, cho rằng điều khiến đại học Việt Nam không thể
vượt lên được là do quá thiếu vắng nghiên cứu khoa học có chất lượng bên
cạnh việc giảng dạy. Ý kiến của giáo sư về vấn đề này thế nào?
- Trường đại học theo đúng nghĩa mà tiếng Anh gọi là
University thì theo tôi, ta có không quá 10 trường đáng được gọi như
vậy. Nếu nhìn lại lịch sử từ những năm 1970-1980, chúng ta cũng đã có
từng đó trường thôi. Đội ngũ giảng viên, đồng thời là các nhà khoa học
của những trường này chủ yếu được đào tạo ở nước ngoài. Do điều kiện
kinh tế - xã hội, trong một giai đoạn dài họ không phát triển được hoạt
động nghiên cứu. Cái mà họ có thể duy trì được là giảng dạy, và đó đã là
một cố gắng lớn của họ rồi.
Bây giờ mới là lúc chúng ta có thể nghĩ đến việc xây
dựng lại nền giáo dục đại học mà trong đó hoạt động nghiên cứu khoa học
thực chất là yếu tố quyết định chất lượng. Vấn đề phải thảo luận ở đây
là xây dựng lại như thế nào?
Sở dĩ giảng viên đại học của chúng ta không nghiên cứu
khoa học là vì họ không có điều kiện để nghiên cứu. Họ phải dạy quá
nhiều. Một giáo sư ở châu Âu, nếu phải dạy một tuần chín tiết thì họ đã
kêu trời rồi, vì họ cho như thế là dạy quá nhiều. Bình thường mỗi giáo
sư chỉ dạy bình quân 4-6 tiết/tuần. Có thế chất lượng giảng dạy mới đảm
bảo và họ mới có thời gian để nghiên cứu. Nhưng ở ta, bình quân mỗi
giảng viên một học kỳ dạy 300 tiết, chia ra 15 tuần thì mỗi tuần 20
tiết...
* 20 tiết/tuần là bằng định biên của một giáo viên phổ thông...
- Đúng thế. Nhưng các anh ở Bộ Tài chính lại bảo một
người bình thường làm việc 40 tiếng/tuần, các anh dạy 20 tiết thì mới
bằng nửa thời gian đi làm của người ta! Chấm hết!
Làm khoa học như làm xây dựng
|
* Dư luận đang sốt ruột vì các nước xung quanh đều
có vẻ như đang vượt lên chúng ta. Nếu cứ phát triển theo nhịp điệu trước
đây thì có vẻ mãi mãi chúng ta tụt hậu...
- Tôi nghĩ cái đó chúng ta hơi tự làm khổ mình. Mình cứ
nghĩ xung quanh họ vượt mình, thật ra mình đã bao giờ bằng họ đâu mà cứ
lo họ vượt mình. Từ trước đến nay mình có thể so mình được với ai? Lào
hay Campuchia? Trước kia tôi cũng đi nước ngoài nhiều, nhưng toàn đến
những nơi mình yên tâm là chắc chắn họ hơn mình nên cũng chẳng nghĩ ngợi
nhiều.
Vừa rồi khi sang Đài Loan và Hàn Quốc thì tôi thất vọng
hẳn, thấy cái sự “hơn” của họ xa quá, không biết đến bao giờ mình có
thể tiệm cận họ. Dường như họ đang đi bằng ôtô mà mình vẫn đi bộ, lại
còn chưa biết nên đi hướng nào! Mình cứ lo mình tụt hậu trong khi mình
chưa bao giờ bằng họ cả. Vì vậy nếu đưa cái lý lẽ đó để đi vội thì tôi
thấy không hợp lý.
Bây giờ phải lo làm sao để mình đừng đi xuống so với
chính mình. Dường như trên đà vài chục năm nay, về tổng thể, nền giáo
dục của mình đang đi xuống. Có thể quy mô và các con số thành tích ảo
thì đi lên, nhưng rõ ràng chất lượng đang đi xuống.
|
* Nhiều người cho rằng Nhà nước nên đầu tư khôn
ngoan hơn cho đại học. Cũng từng đó tiền nếu ta thu hẹp quy mô đầu tư
thì hiệu quả sẽ cao hơn? Giáo sư nghĩ sao?
- Nói gì thì nói, trường đại học muốn mạnh thì điều đầu
tiên là phải có thầy giỏi. Anh muốn trường đại học của anh ở tầm khu
vực thì người thầy của anh phải đạt tầm khu vực. Nhưng để có thầy giỏi
thì trước hết phải làm sao để thầy yên tâm nghiên cứu, giảng dạy. Nếu
thầy còn phải loay hoay mưu sinh thì tôi nghĩ chẳng còn cách nào để vực
nền giáo dục đại học lên được.
Thứ hai, trường đại học đúng theo nghĩa thì phải có
nghiên cứu. Mà nếu muốn nghiên cứu, anh không thể dạy quá nhiều được.
Nhà nước quy định tỉ lệ sinh viên/giảng viên là đúng. Nhưng vì tôi tuyển
ít sinh viên mà anh cấp cho tôi ít tiền thì cũng vô nghĩa.
Tôi nghĩ đầu tư cho trường đại học theo số lượng sinh
viên là cái vòng luẩn quẩn: anh bảo trường này là trường trọng điểm
nhưng tiền anh lại đầu tư theo số sinh viên thì tôi không hiểu trọng
điểm chỗ nào? Cuối cùng các thầy lại phải tìm dự án và rồi rất bận rộn
vì phải viết báo cáo, làm đề án, bảo vệ đề án, nghiệm thu đề án... Để
làm gì? Để hợp thức hóa thu nhập của mình. Cuối cùng tiền vẫn rót về,
thầy vẫn được nhận từng ấy, nhưng phải giải trình để nhận được số tiền
đó, thời gian giải trình hết cả năm học!
* Đấy có phải là lý do mà nhiều nơi tuy nhiều giáo
sư, phó giáo sư, nhiều công trình nghiên cứu nhưng chất lượng nghiên cứu
vẫn bị người ta kêu?
- Chuyện một giáo sư có nghiên cứu hay không cũng do
trách nhiệm của giáo sư đó nữa. Nếu nói rằng tôi mất nhiều thời gian quá
để viết đề án, không còn thời gian nghiên cứu thì chỉ là ngụy biện.
Nhưng mặt khác, khi thấy giáo sư A chỉ làm như thế mà ông ấy sống tốt
thì giáo sư B sẽ cho rằng tại sao mình phải làm khác? Nếu anh quy trách
nhiệm cho giáo sư cũng đúng nhưng nếu tất cả làm sai thì xử lý thế nào?
Đến đây, điều cần làm là nhìn lại xem chính sách của mình hợp lý hay chưa!
* Giáo sư cho là đang thiếu một chính sách quản lý, công cụ kiểm soát tốt?
- Tôi nghĩ là như thế. Thay vì một năm phải bắt bao
nhiêu giáo sư đăng ký đề tài khống, đề tài ma mà kinh phí vẫn chừng đó
thì anh hãy chuyển thành lương cho giáo sư! Nếu giáo sư nào làm không
tốt thì anh thay, nhận người khác.
Lẽ ra chi cho lương, ràng buộc bằng trách nhiệm thì giờ
đây lại quản lý mọi thứ bằng hợp đồng. Chúng tôi làm khoa học vậy mà
phải ký không biết bao nhiêu cái gọi là “hợp đồng nghiên cứu”! Cái gì
cũng ra hợp đồng cả, cứ như làm xây dựng. Vài ba triệu cũng phải làm cái
hợp đồng rất mất thời gian mà cuối cùng vẫn là kinh phí đó.
* Nhưng thật ra tiền đầu tư cho khoa học có ít không, thưa giáo sư?
- Tôi từng phát biểu tiền đầu tư cho khoa học không hẳn
là ít, mà là không hiệu quả. Tôi chẳng thấy nước nào giáo sư thuộc
thành phần giàu có trong xã hội mình đang sống cả. Những người làm khoa
học đều xác định nếu muốn giàu có thì đừng làm nghề này. Tuy nhiên ở ta,
nếu so với mặt bằng thu nhập của người dân thì nhiều giáo sư rất giàu.
Nhưng họ vẫn kêu, vì họ thấy ông giáo sư bên cạnh giàu hơn và họ tìm
cách để được giàu như thế.
Cơ chế quản lý của mình bất cập ở chỗ đó, anh không cần
làm khoa học đích thực mà chỉ làm cái này cái kia đã có tiền tỉ. Đề tài
của ngành toán thường ít nhưng các ngành khác thì một đề tài làm trong
một năm có kinh phí vài ba tỉ đồng không phải là hiếm. Nhưng cuối cùng
chúng ta vẫn chẳng được mấy công trình cho ra hồn!
Đừng tự làm khổ mình
* Trong phát triển giáo dục đại học hiện nay có hai
xu hướng cơ bản trái ngược nhau. Có ý kiến cho rằng phải duy trì nền
đại học tinh hoa, nhưng cũng có nhiều người có quan điểm cần phải phát
triển đại học đại chúng để đảm bảo tỉ lệ sinh viên/nghìn dân bằng được
các nước trong khu vực...
- Đặt vấn đề dạy lớp 1 cho thật tử tế còn khó nữa là
đòi hỏi tỉ lệ sinh viên/nghìn dân phải là bao nhiêu! Tỉ lệ sinh viên/
nghìn dân thấp chỉ có ý nghĩa duy nhất là bộc lộ một thực tế: dân trí
của chúng ta thấp. Chúng ta không thể qua một đêm mà nâng dân trí lên
được, cũng như không thể qua một đêm mà nâng tỉ lệ sinh viên lên nếu
muốn có đông nhân lực trình độ đại học theo đúng nghĩa đích thực của nó.
Mình có thể mở đại học ra khắp nơi nhưng vấn đề là chất
lượng như thế nào? Không có nước nào trên thế giới mà giảng viên đại
học lại không phải là tiến sĩ! Vì thế mà câu chuyện mở rộng đại học phải
bắt đầu bằng việc đào tạo tiến sĩ. Nhưng như tôi phân tích ở trên, câu
chuyện 20.000 tiến sĩ cho đến năm 2020 là không khả thi. Vậy thì chúng
ta lấy đâu ra người mà dạy đại học?
* Cho nên bàn về “đại chúng” hay “tinh hoa” trong bối cảnh này là vô nghĩa?
- Là chưa hợp lý. Mình phải đảm bảo chất lượng tối
thiểu của đào tạo đại học đã. Tất nhiên số lượng cũng sẽ tạo ra chất
lượng nhưng không thể qua một đêm mà có được, nhất là chuyện trồng người
thì người ta vẫn dùng đến đơn vị trăm năm...
* Nhưng cá nhân giáo sư thì năm 2012 là một năm
thành công đấy chứ! Thậm chí giáo sư còn được giới phóng viên giáo dục
đồn thổi là người trốn báo chí thành công nhất?
- (Cười) Tôi đang so sánh giữa thế hệ này với thế hệ
khác chứ không phải nói về sự phát triển của một cá nhân. Về việc báo
chí cứ tìm tôi khi tôi được phong giáo sư, tôi thật sự lấy làm lạ. Tôi
không nghĩ mình đáng được nhiều người quan tâm và quan tâm nhiều đến
thế.
Tôi rất ngạc nhiên vì không hiểu tại sao người ta lại
gán cho tôi cái danh “giáo sư trẻ”? Việc các nhà khoa học khác được
phong giáo sư năm nay nhiều tuổi hơn tôi hoàn toàn chỉ là một sự tình
cờ. Anh Nguyễn Quang Diệu thua tôi bốn tuổi mà được phong giáo sư trước
tôi một năm. Người ta cứ muốn xoáy vào những chuyện mà tôi thấy rất lạ
lùng.
Bình thường đọc những bài giáo sư trẻ nọ kia tôi đã
không cảm thấy thích, giờ chính mình lại bị làm “chim mồi” thì tất nhiên
là không thể chịu được rồi. Báo chí tìm đến, nói thật là tôi thấy rất
khó xử. Nhiều khi tôi cũng muốn giúp các bạn nhà báo nhưng trong vụ
“giáo sư trẻ” này tôi thấy mình thiệt thòi nhiều quá nên đành phải để
cho mọi người thất vọng.
* Xin cảm ơn giáo sư!
Nguồn: Tuổi Trẻ