Hầu như ai cũng ủng hộ tự do. Ít nhất là họ nói rằng họ ủng hộ tự do. Các chính trị gia hùng hồn khi nói về những quyền tự do của nước Mĩ nói chung. Không khó tìm những người ủng hộ quyền tự do ngôn luận và tự do dân sự. Các chiến sĩ nhanh chóng đứng lên chống lại những mối đe dọa đối với quyền riêng tư. Và hầu hết mọi người đều cảm nhận được bằng trực giác rằng những quyết định riêng tư của cá nhân và gia đình là những quyết định không liên quan gì tới chính phủ hết.
Nhưng khi nói về quyền tự do kinh tế thì nhiều người lại thay đổi ngay giọng điệu. Cứ như thể tự do kinh tế không đáng quan tâm vậy. Thực vậy, khía cạnh này của tự do dường như bị loại ra, dễ bị nhà nước kiểm soát và điều tiết. Một số người nồng nhiệt tuyên bố trung thành với tự do lại ngậm miệng khi thấy quyền sở hữu, quyền kinh doanh và tự do kí kết hợp đồng bị tấn công.
Sống cuộc đời bạn bằng hầu bao của bạn
Hiện nay Quốc hội và các cơ quan lập pháp của nhà nước (Mĩ – ND) đang tìm mọi cách để điều kiển cuộc sống của chúng ta. Một số mệnh lệnh dân chủ đó nhắm vào cả công việc riêng tư lẫn hoạt động kinh tế của chúng ta. Thí dụ Chương trình “cải cách” y tế trao quyền cho chính phủ để họ có thể tăng cường kiểm soát những quyết định về mặt bảo vệ sức khỏe của chúng ta cũng như chúng ta phải chi tiền cho việc này như thế nào.
Như vậy, công việc chính mà những nhà làm
luật này làm là lèo lái nền kinh tế. Họ đưa ra những lý do cao thượng:
tạo ra công ăn việc làm, đảm bảo công bằng, xóa đói giảm nghèo. Mấu chốt
là gần như tất cả những gì họ làm đều đòi hỏi chính phủ phải vi phạm
quyền tự do kinh tế.
Các nhà làm luật ít khi
công nhận rằng họ đang hạn chế quyền tự do của bất kì ai. Họ thường
tuyên bố rằng phải bảo vệ người tiêu dùng. Trên thực tế, giới tinh hoa
chính trị đã tạo ra hai loại quyền tự do: những quyền tự do quan trọng
và tự do kinh tế. Nếu vấn đề là quyền tự do chỉ trích chính phủ, quan hệ
tình dục, lựa chọn bạn đời hoặc bảo vệ cuộc sống cá nhân riêng tư thì
ít nhất hầu hết các chính trị gia cũng đều nói rằng đây là những quyền
tự do quan trọng, cần phải bảo vệ. Trong khi đó một số người ủng hộ một
cách quyết liệt sự can thiệp vào kinh tế lại khẳng định rằng những quyền
tự do cá nhân vừa nói là những quyền tự do căn bản, phải được tôn
trọng.
Ngược lại, nếu bạn quyết định thành lập
doanh nghiệp, lựa chọn ngành nghề, nơi làm việc, thu nhập bao nhiêu,
thời gian làm việc, nơi đăng quảng cáo, sản xuất cái gì, thuê ai, và chi
tiêu như thế nào – thì những người có quyền lại coi những quyền này là
không quan trọng. Chính phủ không chỉ được phép điều tiết các hoạt động
kinh doanh mà còn cần phải điều tiết nữa, họ nói như thế.
Mục tiêu cao cả hơn
Đối
với đa số người, quyền phản kháng dường như là cao cả hơn quyền kinh
doanh hay kiếm sống. Hoạt động kinh tế dường như là công việc trần tục.
Lựa chọn bạn đời hay là làm tình có tính cá nhân hơn là mua một sản phẩm
hay thuê người làm công. Và khả năng bảo vệ sự riêng tư đời sống cá
nhân dường như trở thành cốt lõi của con người. Mua và bán trên thương
trường bị nhiều người coi là việc bình thường.
Nhưng
tự do kinh tế quan trọng hơn là người ta có thể tưởng. Chúng ta có thể
phấn khích khi thấy người ta sử dụng quyền tự do cá nhân và tự do chính
trị cho những mục đích “cao cả hơn”. Nhưng có thể không có gì quan trọng
hơn là quyền tự do cải thiện cuộc sống của chúng ta, quyền chăm tự sóc
mình và gia đình mình theo cách mà chúng ta cho là thích hợp.
Trong
thế kỉ XX chúng ta đã có câu trả lời dứt khoát cho câu hỏi liệu tự do
kinh tế có tạo ra thịnh vượng hay không. Nếu bạn muốn có một tương lai
tốt đẹp hơn thì bạn cần phải có tự do kinh tế.
Nhưng
tự do kinh tế còn mang đến cho ta nhiều hơn là mấy đồng tiền và mấy
đồng xu. Phần lớn mọi người đều coi lao động là sản phẩm tự nhiên của
chính họ. Thị trường tưởng thưởng cho tính trung thực, tinh thần lao
động cần cù, sáng kiến, lòng nhiệt tình và những đức tính tốt khác nữa.
Tự do kinh tế cũng là một cơ hội để thúc đẩy lòng tin của chúng ta, giúp
chúng ta thành công, giúp chúng theo đuổi hạnh phúc và phát triển như
một con người. Bạn có dùng những thành quả g lao động của mình nhằm đáp
ứng nhu cầu cá nhân, hỗ trợ những sự nghiệp tốt đẹp, hoặc tạo ra những
khoản đầu tư vững chắc không?
Nói cho ngay, khi
bạn ra trường thì quyền tự do quan trọng nhất có thể chính là quyền tự
do làm việc để có thu nhập và tiết kiệm. Những quyền tự do khác – ví dụ
như bầu cử hay phản đối – dĩ nhiên là quan trọng rồi. Nhưng quyền tự do
cấp bách nhất bao gồm tự do chọn nghề hay ít nhất là tìm việc làm. Bạn
sẽ kiếm sống bằng cách nào? Bạn dùng phần lớn cuộc đời mình cho cái gì?
Bạn dùng phần lớn thời gian thức của mình ở đâu? Trong lĩnh vực kinh tế.
Tự do kinh tế còn có những hiệu ứng phụ quan
trọng nữa. Quyền tự do trong lĩnh vực này sẽ khuyến khích quyền tự do
trong những lĩnh vực khác. Ví dụ, đồng tiền mà bạn không kiếm được hay
không giữ được thì bạn cũng không thể chi được cho sự nghiệp chính trị
hay xã hội cao thượng.
Quyền tự do báo chí
không chỉ là quyền nói mà còn là quyền mua phương tiện để nói nữa. Ở một
số nước, chính phủ kiểm soát việc cung cấp giấy in và việc tiếp cận với
sóng phát thanh. Tại những nước đó, tự do báo chí bị đe dọa. Cần gì
phải kiểm duyệt khi mà người ta có thể dùng phương tiện kinh tế để bịt
miệng những người chỉ trích? Nhưng sự phổ biến của máy tính, máy fax,
điện thoại cầm tay và Internet làm cho những chính phủ độc tài, thí dụ
như Trung Quốc, khó kiểm soát được số dân đang tăng lên của họ.
Hơn
thế nữa, sự thịnh vượng kinh tế tăng lên sẽ khuyến khích người dân sử
dụng quyền tự do chính trị. Nếu con bạn bị đói thì bạn sẽ phải lo cho
chúng ăn. Nếu con bạn được ăn no và khỏe mạnh thì bạn sẽ có điều kiện lo
lắng đến những việc khác – thí dụ như ủng hộ một sự nghiệp, một ứng cử
viên hay chiến dịch tranh cử. Ở những nước có những người giàu hơn –
tương tự như Mexico, Nam Hàn và Đài Loan – số người thuộc thành phần
trung lưu đang gia tăng sẽ buộc giới tinh hoa chính trị phải lùi bước.
Điều đó cuối cùng có thể cũng sẽ xảy ra ở Trung Quốc.
Tự
do kinh tế có ý nghĩa lớn hơn là lời và lỗ. Tự do kinh tế phù hợp với
xã hội tự do rộng lớn hơn, trong đó người ta có thể tự do tiếp cận với
các nguồn lực dùng cho một loạt những mục tiêu khả dĩ khác nhau. Trong
các nước đã phát triển, nhiều người từ bỏ công việc kinh doanh để có
thời gian phục vụ cộng đồng hay suy tư, chiêm nghiệm. Bạn có thể làm
việc cho tổ chức phi lợi nhuận, vào chủng viện, thành nghiên cứu sinh
suốt đời hay đi tu. Và bất cứ người nào cũng có thể rút lui khỏi phần
lớn các lĩnh vực hoạt động kinh tế. Nếu bạn không thích sản phẩm hay
dịch vụ mà doanh nghiệp đang bán, bạn có thể đơn giản là bỏ đi. Hay bạn
có thể tìm ra một nhà cung cấp khác, thí dụ như hợp tác xã thương nghiệp
địa phương. Xã hội càng giàu có thì những kiểu lựa chọn như thế sẽ càng
nhiều hơn.
Bất khả phân
Cuối
cùng, thành công về kinh tế tạo điều kiện cho người ta sử dụng một cách
đầy đủ hơn lợi thế của những quyền tự do khác. Kiếm được một ít tiền
rồi chu du khắp thế giới, đi làm nghiên cứu sinh, xuất bản một tờ báo,
ủng hộ quỹ từ thiện, ủng hộ một chiến dịch hay một chính khách mà bạn
chọn. Tạo ra mạng dịch vụ trực tuyến – như Twitter hay Facebook— và trao
quyền lực chính trị vào tay những người đối lập và người phản kháng
trên khắp thế giới. Hay dựa vào một tài khoản trong ngân hàng để chuyển
nghề, dù đấy có là ngắm cái rốn của bạn hay giúp đỡ nhân loại thì cũng
thế. Những người có ít quyền tự do kinh tế cũng sẽ có ít những lựa chọn
tương tự như thế.
Điểm chính là gì? Quyền tự do
là bất khả phân. Quyền tự do kinh tế cũng quan trọng như quyền tự do cá
nhân và quyền tự do chính trị vì quyền tự do cá nhân, quyền tự do chính
trị và quyền tự do kinh tế là những sợi làm nên cùng một cái dây: quyền
tự do. Như vậy là, bảo vệ quyền tự do dưới mọi hình thức là con đường
duy nhất đưa ta tới và giúp ta bảo vệ được xã hội tự do.
Douglas Bandow
Phạm Nguyên Trường dịch